اگر هنگام بررسی مکمل‌های تقویت چشم به ترکیبات روی بسته‌بندی نگاه کرده باشید، احتمالاً نام لوتئین (Lutein) و زاگزانتین (Zeaxanthin) را بارها در کنار یکدیگر دیده‌اید. این دو ماده شباهت زیادی به هم دارند و هر دو از رنگدانه‌های طبیعی موجود در شبکیه چشم هستند؛ اما دقیقاً یک ماده نیستند و تفاوت‌هایی در ساختار، منابع غذایی و محل تجمع آنها در شبکیه وجود دارد.

مهم‌ ترین تفاوت لوتئین و زاگزانتین در نحوه توزیع آنها در شبکیه است. زآگزانتین در قسمت مرکزی ماکولا و به‌ویژه ناحیه مرکزی فووئا غلظت بیشتری دارد، در حالی که نسبت لوتئین در بخش‌های پیرامونی‌تر شبکیه بیشتر می‌شود. با وجود این تفاوت، این دو کاروتنوئید در کنار یکدیگر بخش مهمی از رنگدانه ماکولا را تشکیل می‌دهند و به جذب بخشی از نور پرانرژی و مقابله با استرس اکسیداتیو کمک می‌کنند.

در ادامه این مطلب از داروشفا بررسی می‌کنیم لوتئین و زاگزانتین دقیقاً چه هستند، چه تفاوتی با یکدیگر دارند، در چه مواد غذایی یافت می‌شوند و چرا در بسیاری از مکمل‌های سلامت چشم با هم استفاده می‌شوند.

لوتئین چیست؟

لوتئین یک کاروتنوئید از گروه زانتوفیل‌ هاست که بدن انسان قادر به ساخت آن نیست؛ بنابراین باید آن را از رژیم غذایی یا در صورت نیاز از مکمل‌ها دریافت کرد. سبزیجات برگ‌سبز تیره از شناخته‌شده‌ترین منابع غذایی لوتئین محسوب می‌شوند.

لوتئین پس از جذب در بدن در بافت‌های مختلف از جمله چشم تجمع پیدا می‌کند. در چشم، لوتئین در کنار زآگزانتین و مزو-زآگزانتین در تشکیل رنگدانه ماکولا نقش دارد. این رنگدانه‌ها بخشی از نور پرانرژی را جذب می‌کنند و دارای فعالیت آنتی‌اکسیدانی نیز هستند.

اگر می‌خواهید به‌طور اختصاصی با کاربرد لوتئین و مکمل‌های حاوی آن آشنا شوید، پیشنهاد می‌کنیم مقاله «قرص لوتئین برای چیست؟» را در داروشفا مطالعه کنید.

زآگزانتین چیست؟

زآگزانتین نیز نوعی کاروتنوئید و از خانواده زانتوفیل‌ هاست. این ترکیب از نظر ساختار شیمیایی شباهت بسیار زیادی به لوتئین دارد، اما آرایش بخشی از ساختار مولکولی آن متفاوت است. همین تفاوت ظاهراً کوچک باعث می‌شود این دو مولکول رفتار کاملاً یکسانی در بدن نداشته باشند.

یکی از ویژگی‌های مهم زآگزانتین، تجمع آن در بخش مرکزی ماکولا است. پژوهش‌ها نشان داده‌اند که در فووئای مرکزی، غلظت زآگزانتین می‌تواند بیشتر از لوتئین باشد.

بدن برای دریافت زآگزانتین نیز به رژیم غذایی وابسته است. این ماده در مواد غذایی مختلفی از جمله فلفل‌های زرد و نارنجی، ذرت و زرده تخم‌مرغ یافت می‌شود. مقدار دقیق آن در مواد غذایی می‌تواند با توجه به نوع ماده غذایی، گونه، شرایط رشد و روش آماده‌سازی متفاوت باشد.

تفاوت لوتئین و زاگزانتین چیست؟

اگر بخواهیم فرق لوتئین و زاگزانتین را خیلی ساده توضیح دهیم، می‌توان گفت این دو اعضای بسیار نزدیک یک خانواده هستند که وظایف آنها هم‌ پوشانی زیادی دارد، اما محل تجمع، ساختار مولکولی و منابع غذایی‌ شان کاملاً یکسان نیست.

ویژگی	لوتئین	زاگزانتین
خانواده	کاروتنوئید – زانتوفیل	کاروتنوئید – زانتوفیل
محل حضور در چشم	ماکولا و سایر قسمت‌ های شبکیه	ماکولا، با تمرکز بیشتر در ناحیه مرکزی
منابع شناخته‌ شده	اسفناج، کلم کیل، سبزیجات برگ‌ سبز، بروکلی، زرده تخم‌ مرغ	ذرت، فلفل زرد و نارنجی، زرده تخم‌ مرغ و برخی میوه‌ ها و سبزیجات
نقش اصلی در چشم	بخشی از رنگدانه ماکولا، جذب بخشی از نور پرانرژی و فعالیت آنتی‌ اکسیدانی	بخشی از رنگدانه ماکولا، جذب بخشی از نور پرانرژی و فعالیت آنتی‌ اکسیدانی
مقدار در فرمول AREDS2	۱۰ میلی‌ گرم	۲ میلی‌ گرم
آیا بدن باید آن را دریافت کند؟	بله، عمدتاً از رژیم غذایی	بله، عمدتاً از رژیم غذایی

فرمول مطالعه‌شده AREDS2 شامل ۱۰ میلی‌ گرم لوتئین و ۲ میلی‌ گرم زآگزانتین است؛ اما این مقدار نباید به‌عنوان نیاز روزانه همه افراد تلقی شود. این فرمول برای گروه‌های مشخصی از بیماران مبتلا به AMD بررسی شده است.

تفاوت محل تجمع لوتئین و زاگزانتین در چشم

این قسمت یکی از مهم‌ترین پاسخ‌ها به سؤال «لوتئین و زاگزانتین چه تفاوتی دارند؟» است.

در مرکز شبکیه ناحیه‌ای به نام ماکولا (Macula) قرار دارد که برای دید مرکزی و انجام فعالیت‌های دقیقی مانند خواندن و تشخیص جزئیات اهمیت زیادی دارد. در مرکز ماکولا نیز ناحیه تخصصی‌تری به نام فووئا (Fovea) وجود دارد.

لوتئین، زآگزانتین و مزو-زآگزانتین رنگدانه‌های اصلی ماکولا را تشکیل می‌دهند، اما نسبت آنها در تمام قسمت‌های شبکیه یکسان نیست. طبق یک مرور علمی، غلظت زآگزانتین در فووئای مرکزی حدود ۲.۵ برابر لوتئین گزارش شده و هرچه از مرکز شبکیه فاصله می‌گیریم، نسبت لوتئین بیشتر می‌شود.

بنابراین نمی‌توان گفت یکی «بهتر» و دیگری «ضعیف‌تر» است. تفاوت اصلی در نحوه توزیع این دو رنگدانه است و هر دو بخشی از سیستم طبیعی رنگدانه‌ ای ماکولا محسوب می‌ شوند.

لوتئین و زاگزانتین در چشم چه کاری انجام می‌ دهند؟

چشم به‌طور مداوم در معرض نور و فرآیندهای اکسیداتیو قرار دارد. لوتئین و زاگزانتین به دلیل ویژگی‌های مولکولی خود می‌توانند بخشی از نور پرانرژی را جذب کنند و در کنترل واکنش‌های اکسیداتیو نقش داشته باشند. به همین علت، تحقیقات زیادی درباره ارتباط این دو ماده با سلامت شبکیه و بیماری‌های وابسته به سن انجام شده است.

با این حال، باید بین نقش طبیعی یک ماده در بدن و اثر درمانی مکمل آن تفاوت قائل شد. وجود لوتئین و زاگزانتین در شبکیه به این معنا نیست که مصرف خودسرانه مکمل آنها می‌تواند تمام بیماری‌های چشمی را پیشگیری یا درمان کند.

این تفاوت مخصوصاً در مورد بیماری‌هایی مانند دژنراسیون ماکولا وابسته به سن (AMD) اهمیت دارد.

AREDS2 درباره لوتئین و زاگزانتین چه می‌ گوید؟

یکی از مهم‌ترین پژوهش‌ها در این زمینه مطالعه بزرگ AREDS2 است. در فرمول AREDS2 مقدار ۱۰ میلی‌ گرم لوتئین و ۲ میلی‌ گرم زآگزانتین در کنار ویتامین C، ویتامین E، روی و مس مورد بررسی قرار گرفت.

نتایج مطالعات AREDS و AREDS2 نشان می‌دهد این نوع مکمل می‌تواند برای گروه‌ های مشخصی از افراد مبتلا به AMD متوسط یا AMD پیشرفته در یک چشم مفید باشد و احتمال پیشرفت بیماری را کاهش دهد. اما این یافته به این معنا نیست که همه افراد سالم برای جلوگیری از مشکلات چشمی باید فرمول AREDS2 مصرف کنند.

نکته مهم دیگر، جایگزینی بتاکاروتن با لوتئین و زاگزانتین در AREDS2 بود. این موضوع به‌خصوص برای افراد سیگاری یا کسانی که سابقه مصرف سیگار دارند اهمیت دارد؛ زیرا بتاکاروتن موجود در فرمول قدیمی AREDS با افزایش خطر سرطان ریه در افراد سیگاری یا سابقاً سیگاری مرتبط بوده است.

بنابراین AREDS2 یک مکمل عمومی برای همه نیست و افرادی که بیماری چشمی دارند بهتر است درباره مناسب بودن این فرمول با چشم‌پزشک مشورت کنند.

منابع غذایی لوتئین کدامند؟

یکی از ساده‌ترین راه‌ها برای دریافت لوتئین، داشتن یک رژیم غذایی متنوع و سرشار از سبزیجات است.

سبزیجات برگ‌سبز تیره مانند اسفناج و کلم کیل از منابع شناخته‌شده لوتئین هستند. بروکلی، برخی سبزیجات برگ‌سبز، ذرت، فلفل زرد و زرده تخم‌مرغ نیز می‌توانند در دریافت این کاروتنوئید نقش داشته باشند.

جالب است بدانید رنگ خود لوتئین زرد است؛ پس چرا سبزیجات سبز منبع غنی آن هستند؟ چون مقدار زیاد کلروفیل در برگ گیاهان، رنگ زرد و نارنجی کاروتنوئیدها را می‌پوشاند. بنابراین سبز بودن اسفناج به معنای نبود رنگدانه‌های زرد در آن نیست.

منابع غذایی زآگزانتین کدامند؟

زآگزانتین نیز از طریق مواد غذایی مختلف وارد بدن می‌شود، اما پراکندگی آن در مواد غذایی دقیقاً مشابه لوتئین نیست.

ذرت، فلفل‌ های زرد و نارنجی و زرده تخم‌ مرغ از منابع غذایی شناخته‌شده زآگزانتین هستند و برخی میوه‌ها و سبزیجات نیز حاوی آن‌اند. بررسی‌های علمی نشان می‌دهند میزان و قابلیت دسترسی زیستی زآگزانتین می‌تواند بین منابع غذایی مختلف تفاوت قابل توجهی داشته باشد.

نکته جالب اینکه صرفاً نگاه کردن به مقدار یک کاروتنوئید در ماده غذایی، تمام ماجرا را نشان نمی‌دهد؛ قابلیت جذب آن ماده نیز اهمیت دارد.

آیا لوتئین و زاگزانتین با غذا بهتر جذب می‌ شوند؟

لوتئین و زاگزانتین ترکیبات محلول در چربی هستند. به همین دلیل، وجود مقداری چربی در وعده غذایی می‌تواند به جذب کاروتنوئیدها کمک کند.

مطالعات نشان داده‌اند مصرف منابع کاروتنوئیدی همراه با چربی موجود در وعده غذایی، برای مثال روغن مورد استفاده در سالاد یا غذا، می‌تواند جذب برخی کاروتنوئیدها را افزایش دهد. البته میزان جذب به عوامل دیگری مانند ساختار ماده غذایی، روش پخت، فیبر و سایر اجزای وعده نیز بستگی دارد.

این موضوع یکی از دلایلی است که نمی‌توان ارزش یک ماده غذایی را صرفاً بر اساس عدد لوتئین یا زآگزانتین موجود در آن قضاوت کرد.

لوتئین بهتر است یا زآگزانتین؟

این سؤال شبیه این است که بپرسیم کدام قطعه از یک سیستم دو بخشی مهم‌تر است. از نظر سلامت ماکولا، انتخاب بین لوتئین یا زآگزانتین معمولاً نگاه دقیقی به موضوع نیست؛ زیرا هر دو به‌طور طبیعی در رنگدانه ماکولا حضور دارند و نقش‌های مکمل و هم‌پوشان دارند.

لوتئین در رژیم غذایی معمولاً فراوان‌تر است، در حالی که زآگزانتین در مرکز فووئا تمرکز بیشتری دارد.

به همین دلیل است که بسیاری از فرمول‌های مرتبط با سلامت چشم این دو ماده را در کنار یکدیگر قرار می‌دهند. فرمول AREDS2 نیز به‌جای انتخاب یکی از آنها، از ترکیب ۱۰ میلی‌گرم لوتئین و ۲ میلی‌گرم زآگزانتین استفاده کرده است.

آیا مصرف همزمان لوتئین و زاگزانتین امکان‌ پذیر است؟

بله. این دو ماده به‌طور طبیعی نیز ممکن است همزمان در یک رژیم غذایی وجود داشته باشند و در مکمل‌های مختلف سلامت چشم نیز معمولاً در کنار یکدیگر دیده می‌شوند.

با این حال، وجود آنها در یک مکمل به تنهایی نشان نمی‌دهد که محصول برای همه افراد ضروری یا مناسب است. دوز، ترکیبات دیگر مکمل، وضعیت تغذیه‌ ای، بیماری‌ های زمینه‌ ای و هدف از مصرف باید در نظر گرفته شوند.

برای مثال، مکمل‌های مبتنی بر AREDS2 برای شرایط مشخصی از AMD طراحی شده‌اند و National Eye Institute توصیه می‌کند افراد قبل از شروع چنین مکمل‌هایی با پزشک یا متخصص مراقبت از چشم مشورت کنند.

آیا لوتئین و زاگزانتین فقط برای سالمندان هستند؟

خیر. لوتئین و زاگزانتین اجزای طبیعی رژیم غذایی هستند و حضور آنها در چشم محدود به دوران سالمندی نیست. بنابراین دریافت مواد غذایی حاوی این کاروتنوئیدها بخشی از یک رژیم غذایی متنوع در سنین مختلف محسوب می‌شود.

آنچه بیشتر به سن مربوط می‌شود، مطالعات مکمل‌ های خاص مانند AREDS2 است. این مطالعات عمدتاً در زمینه دژنراسیون ماکولا وابسته به سن انجام شده‌اند و نتایج آنها را نباید به تمام افراد و تمام گروه‌های سنی تعمیم داد.

آیا برای دریافت لوتئین و زاگزانتین حتماً باید مکمل مصرف کنیم؟

خیر. برای یک فرد سالم، نمی‌توان صرفاً به دلیل مفید بودن این کاروتنوئیدها برای چشم نتیجه گرفت که مصرف مکمل ضروری است. لوتئین و زاگزانتین در مواد غذایی وجود دارند و یک رژیم غذایی متنوع می‌تواند آنها را در اختیار بدن قرار دهد.

در حال حاضر برای لوتئین و زاگزانتین مقدار مصرف روزانه توصیه‌ شده رسمی مشابه برخی ویتامین‌ ها و مواد معدنی تعیین نشده است. بنابراین اعدادی مانند «۱۰ میلی‌گرم لوتئین و ۲ میلی‌گرم زآگزانتین» را نباید به اشتباه نیاز روزانه تمام افراد در نظر گرفت؛ این اعداد مربوط به فرمول مطالعه‌شده AREDS2 هستند.

اگر فرد به دلیل بیماری چشمی قصد مصرف مکمل دارد، انتخاب محصول و دوز مناسب بهتر است بر اساس نظر پزشک انجام شود.

هنگام انتخاب مکمل لوتئین و زاگزانتین به چه نکاتی توجه کنیم؟

اول از همه باید هدف از مصرف مشخص باشد. مکملی که برای حمایت تغذیه‌ای عمومی انتخاب می‌شود الزاماً همان فرمولی نیست که در مطالعات مربوط به AMD بررسی شده است.

برچسب محصول را بخوانید و مقدار واقعی لوتئین و زاگزانتین در هر واحد مصرف را بررسی کنید. همچنین به سایر ترکیبات موجود در محصول مانند ویتامین‌ها و مواد معدنی توجه داشته باشید؛ زیرا بیشتر بودن تعداد یا مقدار ترکیبات همیشه به معنای بهتر بودن مکمل نیست.

اگر محصول با عنوان AREDS2 عرضه می‌شود، باید بدانید فرمول مورد مطالعه شامل ۵۰۰ میلی‌گرم ویتامین C، مقدار ۴۰۰ IU ویتامین E، ۸۰ میلی‌گرم روی، ۲ میلی‌گرم مس، ۱۰ میلی‌گرم لوتئین و ۲ میلی‌گرم زآگزانتین بوده است. مکمل‌های حاوی این مقادیر برای همه افراد مناسب نیستند و ممکن است با برخی داروها یا شرایط پزشکی نیازمند بررسی تخصصی باشند.

حتماً. این بخش حدود ۲۰۰ کلمه است، با مطالب قبلی هم‌پوشانی کمی دارد و می‌توانی آن را قبل از بخش جمع‌بندی قرار بدهی:

چرا لوتئین و زآگزانتین را «رنگدانه‌ های ماکولا» می‌ نامند؟

شاید این سؤال پیش بیاید که چرا هنگام صحبت درباره لوتئین و زآگزانتین، اصطلاح رنگدانه ماکولا زیاد به چشم می‌خورد. ماکولا بخش کوچکی در مرکز شبکیه است که در دید دقیق و مرکزی نقش مهمی دارد. لوتئین، زآگزانتین و ترکیبی به نام مزو-زآگزانتین در این ناحیه تجمع پیدا می‌کنند و در مجموع رنگدانه زردرنگ ماکولا را تشکیل می‌دهند.

یکی از ویژگی‌های جالب این رنگدانه، توانایی جذب بخشی از نور آبی با طول موج کوتاه پیش از رسیدن آن به سلول‌های حساس شبکیه است. علاوه بر این، لوتئین و زاگزانتین خاصیت آنتی‌اکسیدانی دارند و به مقابله با گونه‌های فعال اکسیژن کمک می‌کنند. به همین دلیل، حضور آنها در بافت چشم یکی از موضوعات مورد توجه پژوهشگران حوزه سلامت بینایی است.

البته نباید این ویژگی را با این ادعا اشتباه گرفت که مصرف مکمل لوتئین و زآگزانتین می‌تواند مانند یک «عینک ضد نور آبی» عمل کند یا از تمام آسیب‌های چشمی جلوگیری کند. عملکرد این کاروتنوئیدها پیچیده‌تر از چنین تعبیری است و مکمل‌ ها جایگزین معاینه چشم، درمان بیماری‌ های چشمی یا توصیه‌ های چشم‌ پزشک نیستند.

این موضوع همچنین نشان می‌دهد چرا مقایسه لوتئین و زآگزانتین صرفاً برای پیدا کردن ماده «بهتر» چندان منطقی نیست؛ آنها در ساختار طبیعی ماکولا در کنار یکدیگر فعالیت می‌ کنند.

سوالات متداول درباره تفاوت لوتئین و زاگزانتین

آیا لوتئین و زاگزانتین یکی هستند؟

خیر. هر دو از خانواده کاروتنوئیدها و گروه زانتوفیل‌ها هستند و ساختار بسیار مشابهی دارند، اما مولکول یکسانی نیستند. همچنین نحوه توزیع آنها در شبکیه متفاوت است.

مهم‌ ترین تفاوت لوتئین و زاگزانتین چیست؟

یکی از مهم‌ترین تفاوت‌ها محل تجمع آنها در شبکیه است. زآگزانتین در فووئای مرکزی غلظت بیشتری دارد، در حالی که نسبت لوتئین در بخش‌های دورتر از مرکز بیشتر می‌شود.

آیا می‌ توان لوتئین و زاگزانتین را با هم مصرف کرد؟

بله، این دو ماده در بسیاری از غذاها و مکمل‌های سلامت چشم در کنار یکدیگر وجود دارند. فرمول AREDS2 نیز شامل ۱۰ میلی‌گرم لوتئین و ۲ میلی‌گرم زآگزانتین است. با این حال، نیاز به مکمل و دوز مناسب به شرایط فرد بستگی دارد.

کدام غذاها لوتئین بیشتری دارند؟

سبزیجات برگ‌سبز تیره مانند اسفناج و کلم کیل از شناخته‌شده‌ترین منابع لوتئین هستند. بروکلی، زرده تخم‌مرغ و برخی سبزیجات دیگر نیز می‌توانند لوتئین فراهم کنند.

کدام مواد غذایی زآگزانتین دارند؟

ذرت، فلفل‌های زرد و نارنجی و زرده تخم‌مرغ از منابع شناخته‌شده زآگزانتین محسوب می‌شوند. میزان زآگزانتین و قابلیت جذب آن در منابع مختلف یکسان نیست.

آیا مکمل لوتئین و زاگزانتین از ضعیف شدن چشم جلوگیری می‌ کند؟

نمی‌توان چنین ادعای کلی کرد. شواهد AREDS2 مربوط به گروه‌های مشخصی از افراد مبتلا به AMD است و مصرف مکمل برای همه افراد به‌عنوان راه پیشگیری از «ضعیف شدن چشم» اثبات نشده است.

جمع‌بندی؛ بالاخره فرق لوتئین و زاگزانتین چیست؟

لوتئین و زاگزانتین دو کاروتنوئید بسیار نزدیک به یکدیگر و از اجزای اصلی رنگدانه ماکولا هستند. تفاوت آنها بیش از هر چیز به ساختار مولکولی، میزان حضور در مواد غذایی و نحوه توزیع در شبکیه مربوط می‌شود. زآگزانتین در مرکز فووئا غلظت بیشتری دارد، در حالی که سهم لوتئین در نواحی پیرامونی‌تر شبکیه بیشتر است.

پس اگر سؤال این باشد که لوتئین بهتر است یا زآگزانتین؟ پاسخ دقیق این است که نباید آنها را دو رقیب در نظر گرفت. هر دو در سیستم رنگدانه‌ای ماکولا حضور دارند و در بسیاری از مکمل‌های چشمی نیز در کنار یکدیگر استفاده می‌شوند.

برای بیشتر افراد، داشتن رژیم غذایی متنوع حاوی سبزیجات برگ‌سبز، سبزیجات رنگی، ذرت و تخم‌مرغ می‌تواند به دریافت این کاروتنوئیدها کمک کند. در مقابل، اگر هدف از مصرف مکمل، مدیریت یک بیماری چشمی مانند AMD است، بهتر است نوع مکمل و مقدار مصرف با نظر چشم‌پزشک انتخاب شود.

اگر قصد دارید مکمل‌های حاوی لوتئین و زاگزانتین را از نظر ترکیبات، مقدار مصرف و برند با یکدیگر مقایسه کنید، می‌توانید محصولات موجود در لینک زیر را مشاهده کرده و با توجه به نیاز خود انتخاب آگاهانه‌تری داشته باشید.

🧷مشاهده مکمل‌ های حاوی لوتئین و زاگزانتین در داروشفا